تالابهای هورالعظیم در خوزستان و میانکاله در مازندران طعمه حریق شدهاند. بررسیهای اولیه نشان از آن دارد که این حریقها آن هم در گرمترین و خشکترین ماههای سال به شکل عمدی به وقوع پیوسته و برخی از فعالان محیط زیست تعدد و تکرار آتشسوزیهای میانکاله را با حریقهای سریالی و تعمدی سال ۱۴۰۰ مقایسه کردهاند.
در سال ۱۴۰۰ و در حالی که شرکت پتروشیمی میانکاله در تلاش برای استقرار در این ذخیرهگاه زیستکره بود دستکم ۴۲ فقره آتشسوزی رخ داد. تنها در تیر این سال ۱۳ فقره آتشسوزی در میانکاله به ثبت رسید.
آتشسوزی تالاب هورالعظیم نیز که از ۶مرداد ۱۴۰۵ آغاز شده به گفته مسوولان اداره کل محیط زیست استان خوزستان، ناشی از اقدام دامداران محلی در تامین علوفه برای گاومیشها در محدوده «کانال المهدی» در «رُفَیع» بوده و این در حالی است که با وزش باد مهار آن پیچیدهتر شدهاست.
خوزستانیها به ویژه اهوازیها سال گذشته بیش از ۴ ماه دود حاصل از آتشسوزی مداوم هورالعظیم را تجربه کردند و این در حالی است که این تالاب علاوه بر خشکسالی و اثرات تغییر اقلیم به جز سیل ۱۳۹۸ به شکل تعمدی آبگیری نشدهاست.
از سوی دیگر و به گفته مسوولان اداره محیط زیست استان مازندران منشاء ۶ فقره آتشسوزی تالاب میانکاله که در فاصله ۲۶ تا ۳۰تیر ۱۴۰۵ رخ داده عامل انسانی بودهاست.
دکتر «منصور سهرابی» اگرواکولوژیست و محقق بومشناسی که حریق هر دو تالاب را بررسی کرده به ایرانوایر میگوید: «تا زمانی که حفاظت محیطزیستی صرفاً با ابزار انتظامی (قرق و جریمه) دنبال و بدون آنکه معیشت جایگزین و مشارکت جامعهٔ محلی در حفاظت تأمین شود، این تعارض منافع به شکل تکرارشونده آتشسوزی عمدی بازتولید خواهد شد.»
آتش هور پس از آتش جنگ
هنوز چند روزی از توقف بمبارانهای سنگین خوزستان و فرو افتادن آتش جنگ نگذشته که دود حریق تالاب هورالعظیم به هوا برخاسته و آه از نهاد مردم برخاستهاست. ساکنان غرب خوزستان در شهرهای سوسنگرد، بستان، حمیدیه، هویزه و اهوازیها پاییز سال گذشته را در حالی پشت سر گذاشتند که ۴ ماه به شکل مداوم دود ناشی از حریق در این محدوده را استنشاق میکردند. ایرانوایر در گزارشی با عنوان «نفس تنگ خوزستان؛ چهار هزار معلم تقاضای انتقالی دادهاند» به آثار حریق هورالعظیم از یک سو و همزمانی آن با فصل برداشت نیشکر در این استان که به شکل سنتی سوزانده میشود، پرداخته بود.
امسال و گرچه سخن از افزایش بارندگی در برخی حوضههای آبریز به میان آمد اما وضعیت هورالعظیم آن هم در پی خشکسالیهای پیدرپی و جلوگیری از جاری شدن حقابه محیط زیستی آن در موقعیت نامناسبی قرار داشتهاست.
در چنین وضعیتی وقتی از ۶ مرداد ۱۴۰۵ آتشسوزی در محدوده شهر رُفَیع آغاز شد تلاش برای اطفاء، آن هم در شرایطی که هوای خوزستان این روزها بیشتر از ۵۰ درجه را تجربه میکند آغاز شد.
«محمدجواد اشرفی»، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان از مهار بخش عمده آتشسوزی در بخش شمالی تالاب هورالعظیم خبر داد و به ایرنا گفت: «عملیات مهار و خنکسازی در سایر نقاط همچنان ادامه دارد، اما در یک نقطه به دلیل صعبالعبور بودن منطقه و نبود امکان حضور نیروهای عملیاتی، همچنان آتشسوزی ادامه دارد».
در همین حال «موسی مدحجی»، رییس اداره احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان نیز علت اولیه این آتشسوزی را اقدام برخی گاومیشداران منطقه برای سوزاندن پوشش گیاهی با هدف رویش علوفه تازه عنوان کرد.
همچنین«عادل مولا» معاون محیط طبیعی خوزستان نیز در گفتوگو با ایسنا مطرح کرده گفتهاست: بررسیهای میدانی و تصاویر ماهوارهای نشان میدهد این آتشسوزی، در محدوده انتهایی کانال زهکش المهدی رخ داده و خارج از محدوده تالاب هورالعظیم است.
با این حال اشرفی یک روز پس از آتشسوزی از گسترش آن به سمت سمت دایک مرزی و احتمال انتقال به بخش عراقی این اکوسیستم خبرداد.
این مقام مسوول در محیط زیست خوزستان هفتم مرداد از هماهنگی برای اعزام ۲ خودروی مجهز با توان عملیاتی بالا و پرتاب آب بیشتر گفته بود ولی تا لحظه تنظیم این گزارش آتشسوزی در هورالعظیم مهار نشده بود.
در حالی که مسوولان محیط زیست استان خوزستان وقوع حریق در هورالعظیم را ناشی از اقدام دامداران محلی دانستهاند، «لیندا آشتیانی» پژوهشگر محیط زیست که بر روی این اکوسیستم مطالعه میکند به خبرگزاری رکنا گفتهاست: «۱۵سال است که حقابه هورالعظیم جاری نشده و نیزارهای این اکوسیستم را به انبار باروت و بمب ساعتی تبدیل کردهاست. از سوی دیگر تجهیزات اطفاء هم به این محدوده اختصاص داده نمیشود».
به گفته این پژوهشگر و فعال محیط زیست در سال جاری با توجه به شرایط و خشکیدگی هورالعظیم کمپینی برای مطالبه جاری شدن حقابه محیط زیستی آن از سوی نهادهای مدنی فعال در منطقه امضا شد ولی وزارت نیرو از جاری کردن این حقابه به روال سالهای گذشته خودداری کرده است.
میانکاله
هورالعظیم در حالی در گرمترین روزهای سال طعمه حریق شده که در هفتههای اخیر تالاب میانکاله در استانهای مازندران و گلستان نیز پی در پی طعمه حریق شدهاست. این دو تالاب در دو موقعیت مختلف جغرافیایی واقع شدهاند. براساس آمارهای سازمان هواشناسی کشور میانگین بارش سالانه در محدوده هورالعظیم سالانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیمتر است و میانگین بارش در محدوده تالاب میانکاله حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیمتر است. با این حال تالاب میانکاله اوایل تیر امسال درگیر حریق شد. با این حال مسوولان هیچ برنامه یا اقدام خاصی برای پیشگیری تدارک یا اطلاعرسانی تدارک ندیدند تا این که در فاصله ۲۶ تا ۳۰ تیر ۶ فقره حریق دیگر در این تالاب رخ داد.
این حریقهای پیدرپی یادآور ۱۳ حریق سریالی و پیدرپی تیر ۱۴۰۰ بود، زمانی که شرکت پتروشیمی میانکاله در تلاش بود در این منطقه مستقر شود. «روح الله اسماعیلی» معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی مازندران با اشاره به وقوع ۶ فقره حریق در پناهگاه حیات وحش میانکاله طی چهار روز اخیر، گفت: منشأ این آتشسوزیها عامل انسانی بوده و علت دقیق وقوع آنها در دست بررسی است.
یکی از فعالان محیط زیست در میانکاله به ایرانوایر میگوید:«مسوولان به درستی اطلاعات و گزارشی از وضعیت مناطقی که طعمه حریق شده ارائه نمیدهند. آنچه ما به چشم شاهدش هستیم خیلی بیشتر از اعداد و ارقامی است که مسئولان محلی میدهند».
براساس گزارشهای مدیران محیط زیست مازندران، این حریقها در بخشهایی از پناهگاه حیاتوحش و ذخیرهگاه زیستکره میانکاله در شبهجزیره میانکاله، در محدوده شهرستان بهشهر رخ دادهاند و برآورد تجمیعی بالغ بر ۱۵ هکتار گزارش شده که هنوز از سوی سازمان محیط زیست تایید نشدهاست.
«اکبر فدایی» رییس ذخیرهگاه زیستکره و پناهگاه حیاتوحش میانکاله محل وقوع آتشسوزی تاریخ ۷ تیر ۱۴۰۵ را محدوده بین شرکتهای صیادی نیازآباد و گلستان عنوان کرده بود که دستکم ۵ هکتار از پوشش گیاهی را طعمه خود کرد.
از تعارض منافع تا مداخلات اقتصادی و امنیتی
دکتر منصور سهرابی، اگرواکولوژیست و محقق بومشناسی، با کنار هم قراردادن آتشسوزیهای هورالعظیم و میانکاله، عامل انسانی را وجه مشترک این حریقها میداند و درباره منشأ ترکیبی آنها به ایرانوایر میگوید: «برخلاف تصور رایج در هورالعظیم، این اتفاق منشأ طبیعی یا اتفاقی ندارد بلکه ترکیبی از چند عامل انسانی مستقیم است؛ نخست، اقدام برخی گاومیشداران منطقه به سوزاندن عمدی نیزارهای خشک برای تسریع رویش علوفه تازه، دوم، آتشزدن نیزارها توسط برخی نهادهای امنیتی بهمنظور افزایش میدان دید و کنترل قاچاق در مناطق مرزی و سوم، اختلافات محلی میان گاومیشداران بر سر مالکیت اراضی نیزاری که در آن هر طرف برای اثبات ادعای خود، نیزار طرف مقابل را به آتش میکشد.»
سهرابی با تأکید بر ضرورت تفکیک «علت مباشر» (proximate cause) و «علت زمینهای» (root cause) میافزاید: «عمل سوزاندن نیزار توسط انسان صرفاً شعلهورکننده نهایی است، اما شرط لازم برای وقوع و گسترش انفجاری این آتش، خشکی کامل تالاب است.» به گفته او، نیزارهای سرسبز و مرطوب اساساً قابل اشتعال نیستند، اما دههها بیآبی ناشی از عدم پرداخت حقابه هورالعظیم از سوی طرحهای بالادست ایرانی، از جمله سدهای کرخه، و همزمان قطع رهاسازی آب از سمت عراق، نیزارها را به تودهای از سوخت خشک و بسیار قابلاشتعال تبدیل کرده است؛ بهگونهای که حتی جرقهای کوچک میتواند آتشی با گسترش سریع ایجاد کند.
او درباره میانکاله نیز با استناد به الگوی زمانی و مکانی حریقهای اخیر میگوید تعدد، تکرار در بازه کوتاه و پراکندگی همزمان آتشسوزیها در چند نقطه، با یک حادثه اتفاقی مانند تهسیگار یا جرقه ماشینآلات همخوانی ندارد و به گفته او، میتواند نشانه آتشسوزی عامدانه و هدفمند باشد؛ الگویی که به موج حریقهای سال ۱۴۰۰ در همین منطقه شباهت دارد.
به گفته سهرابی، چنین حریقهایی میتواند با تعارض منافع اقتصادی بر سر کاربری زمین، معیشت وابسته به دامداری، صید، شکار و برداشت نی، محدودیتهای حفاظتی یا حتی تلاش برای پوشاندن فعالیتهای غیرمجاز مانند شکار پرندگان مهاجر و صید غیرقانونی مرتبط باشد.
این اگرواکولوژیست در نهایت ریشه تکرار این حریقها را در نبود مسیرهای اقتصادی جایگزین برای جوامع محلی و ضعف مشارکت آنان در حفاظت از تالابها میداند و میگوید تا زمانی که حفاظت صرفاً با ابزار انتظامی مانند قرق و جریمه دنبال شود و معیشت جایگزین و مشارکت جامعه محلی تأمین نشود، تعارض منافع میتواند به بازتولید آتشسوزیهای عمدی منجر شود.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر