مکانیسم «ماشه» چیست و چگونه فعال میشود؟
مقدمه کوتاه
مکانیسم «ماشه» — در انگلیسی snapback — یک سازوکار حقوقی-سیاسی است که در متن قطعنامهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل (قطعنامهای که اجرای برجام را پیریزی کرد) گنجانده شد. این مکانیزم بهطور نظری به طرفهای ذیربط اجازه میدهد در صورت ادعای نقض تعهدات از سوی ایران، تحریمهای سازمان ملل را مجدداً بهصورت خودکار بازگردانند.
---
۱) ریشهٔ حقوقی و چگونگی کارکردِ فنی
پایهٔ حقوقی: مکانیسم در قطعنامهٔ ۲۲۳۱ (۲۰۱۵) تعریف شده است؛ این قطعنامه شامل پیوستها و سازوکارهایی است که جدول زمانی رفع/بازگردانی تدریجی تحریمها را مشخص میکند.
چطور اجرا میشود (به زبان ساده): اگر یکی از طرفهای توافق (طی فرایند مشخص در متن قطعنامه) نامهای به رئیس شورای امنیت ارسال کند که اعلام میکند طرف دیگر تعهداتش را نقض کرده، در صورت عدم تصویب یک قطعنامهٔ جدید که مانع از بازگرداندن تحریمها شود، قطعنامههای سابق شورای امنیت که قبلاً درباره ایران وضع شده بودند دوباره «فعال» میشوند — یعنی تحریمها بازمیگردند. بهخاطر این بازگشت سریع و تکمرحلهای بهطور کنایه «ماشه» یا snapback نامیده میشود.
---
۲) چه کسانی میتوانند «ماشه» را بکشانند؟
در متن برجام و قطعنامهٔ ۲۲۳۱، طرفهای توافق (کشورهای طرف متن قطعنامه/شرکتکنندگان در برجام) حق ارسال چنین درخواستهایی داشتهاند. اما بلافاصله بعد از خروج بعضی کشورها از برجام و بهویژه مسائل سیاسی بعدی، این سؤال مطرح شد که چه کسی هنوز «حق» فعالسازی را دارد — موضوعی که بعدها محل اختلاف حقوقی و سیاسی بین اعضای دائم شورای امنیت، ایران و دیگر بازیگران شد.
---
۳) نمونهٔ اخیر (پاییز ۲۰۲۵) — وقایع و جنجالها
اتفاق: در سپتامبر ۲۰۲۵، سه کشور اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان، موسوم به E3) با استناد به سازوکار برجام درخواست «snapback» کردند و در پی آن، شورای امنیت در جلساتی دربارهٔ تلاش برای جلوگیری یا تأخیر در بازگشت تحریمها بحث کرد. در نهایت، تلاش برای جلوگیری از بازگشت تحریمها ناکام ماند و قطعنامههای تحریمی سابق عملاً بازگردانده شد.
اختلافات بینالمللی: روسیه، چین و ایران این اقدام را «نامشروع» یا «غیرقانونی» خواندند و اعلام کردند که بازگشت تحریمها را به رسمیت نمیشناسند؛ در مقابل اروپا و ایالات متحده از مشروعیت اقدام E3 دفاع کردند. این اختلاف باعث شد اجرا و اثرگذاری عملیِ برخی از تحریمها بین بازیگران جهانی دستخوش تناقض شود.
---
۴) پیامدهای سیاسی، حقوقی و اقتصادی (خلاصه)
سیاسی: فعالسازی مکانیسم به تشدید تنشها در منطقه و در روابط ایران با کشورهای اروپایی و غربی منجر میشود و احتمالاً دیپلماسی را پیچیدهتر میکند.
حقوقی: چون طرفهایی مثل روسیه و چین بازگشت تحریمها را بهعنوان «غیرقانونی» توصیف کردهاند، عملاً یک شکاف در بهرسمیتشناختن وضعیت حقوقی بین اعضای شورای امنیت ایجاد شده — یعنی از منظر حقوق بینالملل عملیاتیِ این تحریمها ممکن است تابع اجماع نباشد.
اقتصادی/تجاری: بازگشت تحریمهای سازمان ملل میتواند معاملات بینالمللی، سرمایهگذاری و نقلوانتقال مالی با ایران را محدود کند؛ شرکتها و بانکها معمولاً برای اجتناب از ریسکهای حقوقی/مالی از تعامل با طرفهای مورد تحریم خودداری میکنند.
---
۵) نقدها و ابهامات
برخی حقایق کلیدی محل مناقشهاند: آیا کشوری که قبلاً از برجام خارج شده (مثلاً ایالات متحده در ۲۰۱۸) هنوز میتواند از این سازوکار استفاده کند؟ آیا یک گروه سهگانه اروپایی میتواند بهتنهایی حق «فعالسازی» را داشته باشد؟ پاسخها تا حدی حقوقی و تا حدی سیاسیاند و بازیگران مختلف تعابیر متفاوتی ارائه دادهاند. همین اختلاف برداشتهاست که باعث بحران مشروعیت و اختلاف در اجرای بینالمللی شده است.
---
۶) نتیجهگیری برای خوانندهٔ وبلاگ
مکانیسم «ماشه» ابزار قدرتمندی است که در متن توافق برجام گنجانده شده تا در صورت نقض، بازگشت سریع تحریمها را ممکن سازد. اما اجرای آن در عمل همیشه ساده یا بیچونوچرای حقوقی نبوده؛ اختلافات سیاسی بین اعضای شورای امنیت و بازیگران بزرگ جهانی مشروعیت و اثرگذاری «ماشه» را پیچیده کرده است. پروندههای اخیر (پاییز ۲۰۲۵) نمونهای زنده از این پیچیدگیهاست: اقدامی که از نظر برخی طرفها بازگشت تحریمها را بههمراه داشت، از نظر دیگران غیرقانونی بوده و بازتابهای متفاوتی در عرصهٔ دیپلماسی و اقتصاد داشته است.
---
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر