بیبی مریم بختیاری؛ بانوی سردار تاریخ مشروطه و مقاومت ایران
مقدمه: در تاریخ پرفراز و نشیب ایران، همواره شخصیتهایی ظهور کردهاند که با درایت، شجاعت و تعهد خود مسیر تحولات تاریخی را رقم زدهاند. در میان این شخصیتها، بیبی مریم بختیاری، معروف به سردار مریم، جایگاهی ویژه دارد. زنی از ایل بختیاری که نهتنها در تحولات سیاسی و نظامی دوران مشروطه نقش ایفا کرد، بلکه در عرصه اندیشه و حقوق زنان نیز صدای متفاوتی بود. این مقاله با هدف بررسی زندگی، عملکرد و میراث فرهنگی و اجتماعی این زن تاثیرگذار تدوین شده است.
زندگینامه و پیشینه خانوادگی بیبی مریم در سال ۱۲۵۳ خورشیدی در خانوادهای سرشناس از ایل بختیاری در چهارمحال و بختیاری متولد شد. پدرش حسینقلیخان ایلخانی از خانهای بزرگ ایل بختیاری بود و مادرش بیبی شاهجان، زنی باهوش و باتجربه از همان ایل. بیبی مریم در محیطی پرورش یافت که سیاست، جنگ و مدیریت قومی بخشی از زندگی روزمره بود. او از کودکی سواد آموخت و با فنون اسبسواری، تیراندازی و مدیریت آشنا شد؛ مهارتهایی که بعدها در میدانهای مبارزه به کارش آمدند.
نقش در انقلاب مشروطه در سالهای پایانی حکومت قاجار و اوجگیری جنبش مشروطه، بیبی مریم در کنار برادرش سردار اسعد بختیاری از حامیان جدی مشروطه بود. در زمان فتح تهران توسط مشروطهخواهان، او با تجهیز و ساماندهی گروهی از سواران بختیاری از ناحیه فریدن و چهارمحال، به نیروهای مشروطه پیوست. او نهتنها نقش لجستیکی داشت، بلکه بهطور مستقیم در عملیات نظامی حضور مییافت. بیبی مریم بهعنوان تنها زن سردار در میان لشکر مردان، در ذهن تاریخ ماندگار شد. او در بخشی از خاطرات خود مینویسد: «اگر زنی برای حفظ خاک میهن، سلاح بردارد، نه ننگ است و نه خلاف شأن زنانه، بلکه افتخار است.»
مبارزات ضد استعماری در دوران جنگ جهانی اول با آغاز جنگ جهانی اول و ورود نیروهای اشغالگر به خاک ایران، بیبی مریم بار دیگر به دفاع از استقلال ایران برخاست. او هنگی از سواران بختیاری را برای مقابله با نیروهای روس و انگلیس در منطقه ساماندهی کرد. در شرایطی که بسیاری از رجال سیاسی سکوت کرده بودند، بیبی مریم با دلیرى و جسارت به مبارزه پرداخت. در خاطراتش آمده که با لباس مردانه وارد میدان نبرد میشد تا بتواند فرماندهی عملیات را از نزدیک برعهده گیرد. او به نیروهای آلمانی که در آن دوران دشمن انگلستان محسوب میشدند، کمک میکرد و آن را نوعی مقاومت در برابر استیلای بیگانگان میدانست. یکی از جملات معروفش در این دوره چنین بود: «ترجیح میدهم کشته شوم تا اینکه ذلت اشغال را بپذیرم.»
نقش فرهنگی و اجتماعی؛ از خاطرهنویسی تا دفاع از حقوق زنان یکی از جنبههای کمنظیر شخصیت بیبی مریم، دیدگاه پیشروی او نسبت به جایگاه زنان بود. او نخستین زن ایرانی است که خاطرات خود را به نگارش درآورده است. در این خاطرات، که بعدها با عنوان "خاطرات سردار مریم" منتشر شد، او به صراحت از وضعیت اسفبار زنان بختیاری و ایرانی سخن میگوید. از نگاه او، محرومیت زنان از آموزش، استقلال مالی، حق انتخاب همسر و آزادیهای اجتماعی، نتیجه ناآگاهی و ساختار مردسالارانه جامعه بود. بیبی مریم با قلمی صریح و نقادانه، خواستار تحول در نگرش جامعه به زن شد. او دخترش را نیز با همین آرمانها پرورش داد و تلاش کرد نسل آینده زنان بختیاری، آگاه و مستقل باشند. از جمله جملات او در باب حقوق زنان چنین است: «تا زمانی که زن ایرانی نداند انسان بودن مقدم بر زن بودن است، نمیتوان از آزادی سخن گفت.»
ویژگیهای شخصیتی و سبک رهبری بیبی مریم شخصیتی چندوجهی داشت. او همزمان مادر، فرمانده نظامی، نویسنده، و مصلح اجتماعی بود. در میدان نبرد، شجاع و جسور؛ در عرصه اجتماعی، آیندهنگر و اصلاحطلب. ویژگی بارز او در سبک رهبری، تلفیق عقلانیت با شجاعت بود. در شرایطی که بسیاری از مردان حتی جرأت سخن گفتن علیه استبداد و استعمار را نداشتند، او در خط مقدم مبارزه ایستاد. منش و روش او در مدیریت بحران، توجه به روحیه نیروها، تقسیم عادلانه منابع و تصمیمگیری سریع در میدان نبرد از او رهبری تمامعیار ساخت.
درگذشت و میراث تاریخی بیبی مریم در سال ۱۳۱۶ خورشیدی در اصفهان چشم از جهان فروبست. پیکرش در تکیه بختیاریهای تخت فولاد به خاک سپرده شد. اما یاد و نامش در تاریخ ایران جاودانه شد. امروزه، از او بهعنوان یکی از معدود زنانی یاد میشود که هم در مقام یک مبارز و هم بهعنوان یک روشنفکر، تاریخساز شد. آثار و خاطرات او نهتنها بخشی از تاریخ شفاهی ایران، بلکه منبعی غنی برای پژوهشگران حوزه زن، تاریخ معاصر و فرهنگ مقاومت محسوب میشود.
بیبی مریم بختیاری نمادی از شجاعت، خرد، آگاهی و مسئولیتپذیری زن ایرانی است. بررسی زندگی و اندیشه او، تنها نگاهی به گذشته نیست، بلکه الهامی برای آینده است؛ برای زنانی که میخواهند در مسیر تغییرات اجتماعی و سیاسی، نقشی فعال ایفا کنند. صدای بیبی مریم، امروز بیش از همیشه، پژواکی است برای حقخواهی، استقلالطلبی و برابریخواهی. تلاش برای شناخت و معرفی چنین زنانی، گامی در جهت تصحیح روایت مردمحور تاریخ و تجلیل از مشارکت نیمی از جامعه در ساخت تاریخ کشورمان است.
منابع:
- خاطرات بیبی مریم بختیاری (چاپ موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران)
- مقاله «زن و جامعه ایران عصر قاجار در خاطرات بیبی مریم»، منتشر شده در سیویلیکا
- زندگینامه بیبی مریم در دانشنامهٔ ویکیپدیا
- مصاحبه با نوادگان بیبی مریم در برنامه تاریخ شفاهی ایل بختیاری
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر